1η Πιλοτική Έρευνα - Εθνική και τοπική διαβούλευση (Ρόδος)

1. Σκοπός της πιλοτικής έρευνας

Η πιλοτική έρευνα αποτέλεσε το κρίσιμο στάδιο ελέγχου του Μεθοδολογικού Προτύπου για το Παρατηρητήριο Παράκτιου και Θαλάσσιου Τουρισμού, το οποίο αναπτύχθηκε στο πλαίσιο έργου του Υπουργείου Τουρισμού με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Η έρευνα διεξήχθη από τον Απρίλιο έως και το Μάιο 2026, σε δύο διακριτές φάσεις: πρώτα σε εθνικό/κεντρικό επίπεδο (Αθήνα, με συμμετοχή φορέων από όλη τη χώρα) και στη συνέχεια σε τοπικό επίπεδο (Ρόδος, ως πιλοτικός προορισμός). Σκοπός της ήταν να αξιολογηθεί η καταλληλότητα, η αξιοπιστία και η πρακτική εφαρμοσιμότητα του προτύπου, να εντοπιστούν δυσχέρειες συλλογής δεδομένων σε τοπικό επίπεδο, να ιεραρχηθούν οι δείκτες με βάση τη χρησιμότητα και την εφαρμοσιμότητα, και να διαμορφωθούν προτάσεις προσαρμογής του προτύπου στις τοπικές ιδιαιτερότητες (π.χ. εποχικότητα, άτυπη οικονομία, νησιωτικότητα). Παράλληλα, η έρευνα αποσκοπούσε στην ενεργοποίηση των τοπικών εταίρων ως βασικών παρόχων δεδομένων και μελλοντικών χρηστών του Παρατηρητηρίου.

2. Μεθοδολογία

Η συνολική έρευνα υιοθέτησε μια πολυεπίπεδη μικτή μεθοδολογία, συνδυάζοντας τέσσερα συμπληρωματικά εργαλεία, ώστε να καλυφθούν τόσο οι ποιοτικές όσο και οι ποσοτικές πτυχές της αξιολόγησης:

Εθνικό εργαστήριο διαβούλευσης (workshop): Πραγματοποιήθηκε στις 7 Απριλίου 2026 στην αίθουσα συνεδριάσεων του Υπουργείου Τουρισμού (Λεωφόρος Αμαλίας 14, Αθήνα), με υβριδική μορφή. Χρησιμοποιήθηκε το ψηφιακό εργαλείο Mentimeter για την καταγραφή σε πραγματικό χρόνο των αξιολογήσεων. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να βαθμολογήσουν κάθε δείκτη ως προς δύο κριτήρια: χρησιμότητα (συνάφεια και δυνατότητα αξιοποίησης για χάραξη πολιτικής) και εφαρμοσιμότητα (σαφήνεια, συγκρισιμότητα, ευκολία συλλογής). Στη συνέχεια, υπολογίστηκαν με στάθμιση των κριτηρίων, η ιεράρχηση και η κατηγοριοποίηση και σχηματοποιήθηκαν οι δείκτες για το θαλάσσιο τουρισμό.
Εις βάθος ημιδομημένες συνεντεύξεις (IDIs): Πραγματοποιήθηκαν σε πληροφορητές-κλειδιά στη Ρόδο (εκπροσώπους φορέων και ακαδημαϊκούς). Στόχος ήταν η αποτύπωση τοπικών ιδιαιτεροτήτων, η καταγραφή υφιστάμενων δεδομένων, ο εντοπισμός κενών και η διερεύνηση θεσμικών εμποδίων.
Τέσσερα θεματικά εργαστήρια (focus groups) στη Ρόδο: Διεξήχθησαν υβριδικά, κατανεμημένα σε: (α) Οικονομική Διάσταση & Διακυβέρνηση, (β) Περιβαλλοντική Διάσταση & Διακυβέρνηση, (γ) Κοινωνική/Πολιτιστική Διάσταση & Διακυβέρνηση, (δ) Θαλάσσιος Τουρισμός. Σε κάθε εργαστήριο χρησιμοποιήθηκε διαδραστική ηλεκτρονική πλατφόρμα για διαδραστικές ψηφοφορίες, για τη δημιουργία «χάρτη δεδομένων». Η υβριδική μορφή επέτρεψε τη συμμετοχή απομακρυσμένων εκπροσώπων.
Ηλεκτρονική ποσοτική έρευνα: Διανεμήθηκε σε τοπικούς φορείς, ζητώντας την αξιολόγηση δεικτών ως προς σημαντικότητα και εφαρμοσιμότητα καθώς και την καταγραφή ρεαλιστικής συχνότητας συλλογής και δυσκολιών.

Η συνδυαστική αξιοποίηση αυτών των μεθόδων διασφάλισε τόσο το βάθος της ποιοτικής κατανόησης όσο και την ευρύτητα της ποσοτικής τεκμηρίωσης.

3. Συμμετέχοντες

3.1 Εθνική / κεντρική διαβούλευση

Στο εργαστήριο της Αθήνας συμμετείχαν 15 ακαδημαϊκοί από διάφορα πανεπιστήμια (Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Πανεπιστήμιο Πατρών, ΕΛΜΕΠΑ, Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, Bremerhaven University of Applied Sciences) καθώς και 7 εκπρόσωποι φορέων: Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής, Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ), Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ), Cruise Lines International Association (CLIA), ΙΝΣΕΤΕ, Ξενοδοχειακό Επιμελητήριο Ελλάδας και ΓΣΕΒΕΕ. Η σύνθεση αυτή εξασφάλισε την εκπροσώπηση τόσο της ακαδημαϊκής γνώσης όσο και της διοικητικής και επιχειρηματικής εμπειρίας.

3.2 Τοπική διαβούλευση (Ρόδος)

Στα focus groups και τις συνεντεύξεις συμμετείχαν συνολικά εκπρόσωποι από όλους τους τοπικούς φορείς, καλύπτοντας ολόκληρο το τουριστικό οικοσύστημα της Ρόδου. Ενδεικτικά:

Θεσμικοί φορείς: Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, Δήμος Ρόδου, Δημοτικό Λιμενικό Ταμείο Νότιας Δωδεκανήσου.
Επιχειρηματικοί Φορείς: Επιμελητήριο Δωδεκανήσου, Εμπορικός Σύλλογος Ρόδου, Σωματείο Εστίασης & Συναφών Επαγγελμάτων, Σωματείο Ημεροπλοίων Ρόδου, Σύνδεσμος Εκμισθωτών Θαλάσσιων Μέσων Αναψυχής, Σωματείο Επιχειρηματιών & Επαγγελματιών Μεσαιωνικής Πόλης Ρόδου.
Ακαδημαϊκοί / ερευνητικοί φορείς: Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας), Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Τμήματα Περιβάλλοντος, Ωκεανογραφίας & Θαλάσσιων Βιοεπιστημών.
Κοινωνικοί φορείς: Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Ρόδου, Ένωση Διπλωματούχων Ξεναγών Νοτίου Αιγαίου.
Υπηρεσίες ασφάλειας: Αστυνομία Ρόδου, Λιμεναρχείο Ρόδου.
Διαχειριστές υποδομών: Fraport Greece, Μαρίνα Ρόδου, Οργανισμός Προώθησης Ροδιακού Τουρισμού (ΠΡΟΤΟΥΡ).

4. Βασικά ευρήματα από την εθνική διαβούλευση

4.1 Οικονομική διάσταση

Αναδείχθηκε ως η πιο ώριμη και ισχυρή από όλες τις διαστάσεις. Οι υποθεματικοί άξονες «Τουριστικές ροές» και «Τουριστικές ροές κρουαζιέρας» έλαβαν τις υψηλότερες βαθμολογίες. Ειδικότερα, οι δείκτες «Εξάρτηση από τουριστικούς επισκέπτες» (6,10), «Τουριστική πίεση» και «Εποχικότητα» κρίθηκαν ιδιαίτερα χρήσιμοι και εφαρμόσιμοι. Αντίθετα, δείκτες όπως «Ποσοστό επαναλαμβανόμενων επισκεπτών και «Έσοδα ταξιδιωτικών εισπράξεων (δαπάνες)» εμφάνισαν χαμηλότερη εφαρμοσιμότητα, κυρίως λόγω δυσκολίας συλλογής δεδομένων.

4.2 Κοινωνική διάσταση

Παρουσίασε μεγαλύτερη ετερογένεια. Η «Ασφάλεια και δημόσια υγεία» βαθμολογήθηκε υψηλότερα - ο δείκτης «Ποσοστό παραλιών με ναυαγοσωστική κάλυψη» συγκέντρωσε θετικές αξιολογήσεις. Αντίθετα, οι άξονες «Πολιτιστική κληρονομιά και τοπική ταυτότητα» και «Κρουαζιέρα» εμφάνισαν χαμηλότερες επιδόσεις, κυρίως λόγω προβλημάτων εφαρμοσιμότητας.

4.3 Περιβαλλοντική διάσταση

Οι ισχυρότεροι άξονες ήταν η «Περιβαλλοντική υπευθυνότητα επιχειρήσεων και επισκεπτών» και η «Διαχείριση οικοσυστημάτων». Η «Διαχείριση αποβλήτων και ρύπανσης» είχε πολύ υψηλή χρησιμότητα αλλά μέτρια εφαρμοσιμότητα. Αντίθετα, η «Προστασία οικοσυστημάτων και βιοποικιλότητας» κρίθηκε λιγότερο εφαρμόσιμη, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το δείκτη «Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου από τουριστικές δραστηριότητες».

4.4 Διάσταση διακυβέρνησης

Η «Διακυβέρνηση κρουαζιέρας» ήταν ο μόνος ισχυρός άξονας, με δείκτες όπως «Σχέδιο αντιμετώπισης θαλάσσιας ρύπανσης» και «Σχέδια Διαχείρισης Αποβλήτων Πλοίων». Οι άξονες «Θεσμικό και στρατηγικό πλαίσιο» και «Συμμετοχή, επικοινωνία, προβολή» εμφάνισαν χαμηλή εφαρμοσιμότητα, με τους συμμετέχοντες να τονίζουν ότι οι προτεινόμενοι δείκτες συχνά αντανακλούν τυπική συμμόρφωση με κανονισμούς παρά πραγματική θεσμική ικανότητα.

5. Βασικά ευρήματα από την τοπική διαβούλευση (Ρόδος)

5.1 Ορισμοί και χωρική κλίμακα

Προτάθηκε να δίδεται έμφαση στην παραλιακή ζώνη (αιγιαλός και παρκτάριο) είτε, για λόγους διευκόλυνσης της συλλογής δεδομένων και για το θαλάσσιο τουρισμό, μια σαφής νομικά τεκμηριωμένη κατηγοριοποίηση: κρουαζιέρα, καταδυτικός τουρισμός, αλιευτικός τουρισμός και θαλάσσια αναψυχή (με περαιτέρω διάκριση εισιτηριακών ημερόπλοιων – που ανήκουν στην ακτοπλοΐα – από ναυλοσύμφωνα). Ιδιαίτερη μνεία έγινε στα μικρά ταχύπλοα σκάφη και τα θαλάσσια μέσα αναψυχής (jetski, φουσκωτά) που υπάγονται στο άρθρο 39 και χρήζουν διακριτής αντιμετώπισης.

5.2 Οικονομική διάσταση

Οι τουριστικές ροές αναδείχθηκαν κορυφαία προτεραιότητα. Η άτυπη οικονομία παραμένει ένα πρόβλημα στη συστηματική καταγραφή: μη αδειοδοτημένα σκάφη ενοικίασης, αυτόνομοι δύτες (παράνομοι κατά την ελληνική νομοθεσία), ανεξέλεγκτα αγκυροβόλια ιδιωτικών σκαφών εκτός μαρινών. Προτάθηκε η εισαγωγή δείκτη «πραγματικού πληθυσμού αιχμής» (μόνιμοι κάτοικοι + τουρίστες διανυκτέρευσης + ημερήσιοι επισκέπτες + εποχικοί εργαζόμενοι) για την ορθή αναγωγή της πίεσης, αντί της χρήσης μόνιμων κατοίκων που είναι παραπλανητική (στη Λίνδο ο πληθυσμός τριπλασιάζεται το καλοκαίρι). Επιπλέον, τονίστηκε η ανάγκη δείκτη ανταποδοτικότητας των δημόσιων εσόδων (τέλη κρουαζιέρας, φόρος διανυκτέρευσης, εισιτήρια αρχαιολογικών χώρων) προς την τοπική κοινωνία.

5.3 Κοινωνική διάσταση

Η ασφάλεια και η δημόσια υγεία ήταν οι σημαντικότερες υποενότητες. Η στελέχωση των υπηρεσιών καταγράφηκε ως μείζον ζητούμενο. Ζητήθηκε η εισαγωγή δεικτών επάρκειας προσωπικού (π.χ. αριθμός αστυνομικών ανά 1.000 πραγματικού πληθυσμού αιχμής). Παράλληλα, η έλλειψη διαφάνειας στην αξιοποίηση των δημόσιων εσόδων αναδείχθηκε από πολλούς: η Ακρόπολη Λίνδου απέφερε 6,5 εκατ. € από εισιτήρια, χωρίς κανένα ποσό να επιστρέφεται στον δήμο, παρά τη χρήση δημοτικών υποδομών (δρόμοι, τουαλέτες). Προτάθηκε δείκτης ανταποδοτικότητας των εσόδων των πολιτιστικών χώρων στην τοπική αυτοδιοίκηση.

5.4 Περιβαλλοντική διάσταση

Η διαχείριση φυσικών πόρων (νερό, ενέργεια) και αποβλήτων ήταν οι κορυφαίες προτεραιότητες. Η διάβρωση ακτών (στη Ρόδο η δυτική πλευρά έχει υποχωρήσει έως 10 μέτρα τα τελευταία 25-30 χρόνια) προτάθηκε ως νέος υποχρεωτικός δείκτης, μετρήσιμος μέσω αεροφωτογραφιών και κτηματολογίου. Η συλλογή δεδομένων κατανάλωσης νερού/ενέργειας ανά επιβάτη κρουαζιέρας κρίθηκε εξαιρετικά δύσκολη, καθώς τα πλοία ανεφοδιάζονται επιλεκτικά σε λιμάνια όπου το νερό είναι φθηνό. Προτάθηκε η «μέθοδος υπερβάλλουσας απόδοσης»: σύγκριση της κατανάλωσης του μήνα αιχμής (π.χ. Ιούλιος-Αύγουστος) με έναν μήνα βάσης χωρίς τουρισμό (π.χ. Φεβρουάριος), ώστε να αποδοθεί η πρόσθετη πίεση στον τουρισμό. Επιπλέον, η έλλειψη υποδομών παραλαβής υγρών αποβλήτων από πλοία αποτέλεσε χαρακτηριστικό παράδειγμα θεσμικής καθυστέρησης.

5.5 Διάσταση διακυβέρνησης

Θεωρήθηκε θεμελιώδης («το πεδίο από το οποίο προκύπτουν όλα») αλλά και η πιο αδύναμη ως προς την εφαρμοσιμότητα. Οι συμμετέχοντες κατέγραψαν συγκεκριμένα θεσμικά εμπόδια για τη μαρίνα της Ρόδου, το Τελωνείο. Προτάθηκε δείκτης «αριθμού εκκρεμών αδειοδοτήσεων άνω των 12 μηνών» για την αποτύπωση της γραφειοκρατίας. Παράλληλα, επισημάνθηκε ότι η απλή ύπαρξη σχεδίων (π.χ. αντιμετώπισης θαλάσσιας ρύπανσης) δεν αρκεί· απαιτούνται δείκτες επιχειρησιακής ετοιμότητας, όπως ο χρόνος απόκρισης ή οι ετήσιες ασκήσεις.

6. Προκλήσεις συλλογής δεδομένων (φορείς, συχνότητα, χωρικότητα)

6.1 Φορείς συλλογής και διαθεσιμότητα

Οι συμμετέχοντες κατέγραψαν ότι τα δεδομένα είναι διασκορπισμένα σε ανομοιογενείς πηγές, χωρίς διαλειτουργικότητα και συχνά με οικονομικό ή θεσμικό κόστος πρόσβασης:

Λιμενικό Ταμείο: συλλέγει μηνιαία στοιχεία αφίξεων πλοίων και επιβατών κρουαζιέρας, αλλά λείπουν δεδομένα για μικρά σκάφη που αγκυροβολούσαν ελεύθερα (ιδιωτικά σκάφη, μη αδειοδοτούμενες ενοικιάσεις).
Fraport Greece: Παρέχει αεροπορικές αφίξεις ανά μήνα και εθνικότητα, αλλά απαιτείται ιδιαίτερος συντονισμός.
ΑΑΔΕ, ΕΡΓΑΝΗ, ΓΕΜΗ: Παρέχουν οικονομικά δεδομένα (τζίρος, απασχόληση, επιχειρηματικές μονάδες), αλλά η ανάλυση για τα υποκαταστήματα είναι δυσχερής και δεν αποτυπώνονται στο θαλάσσιο τουρισμό, λόγω των διαφορετικών εδρών πολλών εταιρειών.
Περιβαλλοντικές βάσεις: ΔΕΥΑΡ, ΔΕΔΔΗΕ, ΦΟΔΣΑ, ΕΛΚΕΘΕ, Αστεροσκοπείο Αθηνών διαθέτουν δεδομένα, αλλά συχνά χωρίς API, με μη τυποποιημένες μορφές και μεγάλη καθυστέρηση στην ενημέρωση (π.χ. το Ηλεκτρονικό Μητρώο Αποβλήτων παρέχει ετήσια δεδομένα ανά δήμο, αλλά η ερμηνεία απαιτεί ειδικούς κωδικούς ΕΚΑ).

6.2 Συχνότητα συλλογής

Ροές επισκεπτών/διανυκτερεύσεων: εβδομαδιαία.
Απασχόληση & προστιθέμενη αξία: μηνιαία.
Έσοδα: μηνιαία.
Επενδύσεις, θεσμικό πλαίσιο, συμμετοχή: ετήσια.
Διαχείριση αποβλήτων και ρύπανσης: μηνιαία ή και εβδομαδιαία.
Ασφάλεια & δημόσια υγεία: μηνιαία.
Μετρήσεις & προστασία οικοσυστημάτων (θαλάσσιος τουρισμός): μηνιαία με εξαιρέσεις λόγω διαθεσιμότητας πρωτογενών δεδομένων: ΔΕΥΑΡ & ΔΕΗ διαθέτουν μηνιαία, αλλά η χωρική ανάλυση ανά επιχείρηση απαιτεί ειδικές συμφωνίες. Οι δείκτες που απαιτούσαν έρευνες πεδίου (π.χ. ικανοποίηση κατοίκων, αντίληψη για υπερτουρισμό) προτάθηκε να συλλέγονται ανά 2 έτη λόγω κόστους.

6.3 Χωρικότητα και κλίμακα

Ο μεγαλύτερος προβληματισμός αφορούσε την επιλογή χωρικής μονάδας. Η Περιφερειακή Ενότητα Ρόδου περιλαμβάνει μικρότερα νησιά (Σύμη, Κάστελόριζο, Χάλκη), γεγονός που επηρέαζε τα συγκεντρωτικά στατιστικά για τον Δήμο Ρόδου. Στη Λίνδο, ο πληθυσμός τριπλασιάζεται το καλοκαίρι λόγω τουριστών και εποχικών εργαζομένων, καθιστώντας παραπλανητικούς τους δείκτες πίεσης που χρησιμοποιούν μόνιμους κατοίκους ως παρονομαστή (π.χ. «επισκέπτες ανά 100 κατοίκους»). Προτάθηκε η καθιέρωση του «πραγματικού πληθυσμού κατά την περίοδο αιχμής» (Ιούλιος-Αύγουστος) ως συνόλου μονίμων κατοίκων, τουριστών διανυκτέρευσης, ημερήσιων επισκεπτών και εποχικών εργαζομένων (στοιχεία από ΕΡΓΑΝΗ), με εφαρμογή σε όλους τους σχετικούς δείκτες (τουριστική πίεση, πίεση σε υποδομές υγείας, αστυνόμευσης κ.λπ.).

6.4 Λοιπές δυσκολίες

Ως κυριότερα εμπόδια αναφέρθηκαν:

Ανθρώπινο δυναμικό: έλλειψη προσωπικού & υποστελέχωση.
Τεχνικές δυσκολίες: απουσία API για αυτόματη άντληση δεδομένων, ετερογενείς μορφές αρχείων (pdf, χειρόγραφα), έλλειψη ηλεκτρονικών συστημάτων κρατήσεων/καταγραφής σε μικρές μαρίνες και λιμάνια.
Οικονομικό κόστος: οι έρευνες πεδίου (ικανοποίηση κατοίκων, επισκεπτών, αντίληψη επιχειρήσεων) απαιτούν σημαντικούς πόρους, όπως και η εγκατάσταση και συντήρηση αισθητήρων (π.χ. για ποιότητα θαλασσίων υδάτων, ατμοσφαιρική ρύπανση).
Θεσμικά/νομικά εμπόδια: ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR) περιορίζει ενδεχομένως τη συλλογή ατομικών δεδομένων, πολλές επιχειρήσεις αρνούνται να διαθέσουν στοιχεία τζίρου, και δεν υπάρχει θεσμοθετημένη υποχρέωση δωρεάν διάθεσης δημόσιων τουριστικών στατιστικών από φορείς όπως η Fraport ή τα Λιμενικά Ταμεία.
Προσβασιμότητα: δυσπρόσιτες παραλίες, μικρά νησιά χωρίς τακτική συγκοινωνία, εποχικότητα που περιορίζει τη δυνατότητα συλλογής δεδομένων κατά τους χειμερινούς μήνες.

7. Προτάσεις βελτίωσης του μεθοδολογικού προτύπου

Η πιλοτική έρευνα (εθνική και τοπική) κατέληξε σε ένα ολοκληρωμένο σύνολο προτάσεων, το οποίο περιλαμβάνει:

Τροποποίηση ορισμών: Περιορισμός του παράκτιου τουρισμού στην παραλιακή ζώνη ή αποδοχή ολόκληρου του δήμου ως παράκτιας μονάδας· σαφής νομική κατηγοριοποίηση του θαλάσσιου τουρισμού.
Προσθήκη νέων δεικτών: πραγματικός πληθυσμός αιχμής, ανταποδοτικότητα εσόδων (δημόσια έσοδα προς τοπική κοινωνία), μέση ηλικία εργαζομένων, ηχορύπανση, συγκρούσεις με θαλάσσια θηλαστικά, διάβρωση ακτών, υπολείμματα αντηλιακών (UV filters), αριθμός εκκρεμών αδειοδοτήσεων άνω των 12 μηνών.
Θεσμικές και οργανωτικές αλλαγές: Θεσμοθέτηση υποχρεωτικής πρόσβασης σε βασικά τουριστικά δεδομένα (Fraport, Λιμενικά Ταμεία, ΕΛΣΤΑΤ, myDATA). Ανάπτυξη API και κεντρικού αποθετηρίου δεδομένων (data warehouse) για αυτόματη συλλογή. Εκπαίδευση στελεχών τοπικών φορέων στη συλλογή και ερμηνεία δεικτών. Δημιουργία μηχανισμού διαλειτουργικότητας με το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης.

8. Συνολικό συμπέρασμα

Συνολικά, η πιλοτική έρευνα (εθνική και τοπική) ανέδειξε τις απαραίτητες προσαρμογές για να καταστεί λειτουργικό, αξιόπιστο και χρήσιμο το Παρατηρητήριο, για τη λήψη αποφάσεων σε παράκτιους προορισμούς υψηλής τουριστικής πίεσης. Η κύρια διαπίστωση ήταν η συστηματική απόκλιση μεταξύ χρησιμότητας και εφαρμοσιμότητας σε πολλούς δείκτες (ιδιαίτερα κοινωνικούς, περιβαλλοντικούς και θεσμικούς). Η συμμετοχή τόσο των κεντρικών όσο και των τοπικών φορέων αποδείχθηκε καθοριστική για τον εντοπισμό πρακτικών εμποδίων και τη διαμόρφωση ρεαλιστικών λύσεων, θέτοντας τις βάσεις για ένα ανθεκτικό και επιχειρησιακά ώριμο Παρατηρητήριο Παράκτιου και Θαλάσσιου Τουρισμού.