Η πιλοτική έρευνα στην Κέρκυρα αποτέλεσε το τρίτο στάδιο της αξιολόγησης του Μεθοδολογικού Προτύπου του Παρατηρητηρίου Παράκτιου και Θαλάσσιου Τουρισμού, με εστίαση στον τουρισμό κρουαζιέρας. Η έρευνα διεξήχθη από τον Μάιο έως τον Ιούνιο 2026 και συνδύασε ποιοτικά και ποσοτικά εργαλεία: ημιδομημένες συνεντεύξεις (IDIs) με 11 πληροφορητές-κλειδιά, δύο θεματικά focus groups (Οικονομική Διάσταση & Διακυβέρνηση και Περιβαλλοντική, Κοινωνική / Πολιτιστική Διάσταση & Διακυβέρνηση), ποσοτική έρευνα επιχειρήσεων, καθώς και εκτεταμένη δευτερογενή ανάλυση υφιστάμενων δεδομένων (ΟΛΚΕ, Επιμελητήριο Κέρκυρας). Σκοπός ήταν διττός: α) η αξιολόγηση της καταλληλότητας και εφαρμοσιμότητας του μεθοδολογικού προτύπου για τον κλάδο της κρουαζιέρας, και β) η ολοκληρωμένη αποτύπωση της αλυσίδας αξίας και του οικονομικού, κοινωνικού και περιβαλλοντικού αποτυπώματος της κρουαζιέρας στην Κέρκυρα.

Μέρος Α: Αξιολόγηση του Μεθοδολογικού Προτύπου

1. Ιεράρχηση διαστάσεων και υποενοτήτων

Οι συμμετέχοντες στη διαβούλευση ανέδειξαν τη διακυβέρνηση ως την κρισιμότερη διάσταση, χαρακτηρίζοντάς την «το πεδίο από το οποίο προκύπτουν όλα». Η έλλειψη συντονισμού μεταξύ ΟΛΚΕ, Δήμου, Περιφέρειας, Λιμεναρχείου και Υπουργείων αναφέρθηκε ως το κύριο εμπόδιο για οποιαδήποτε βιώσιμη διαχείριση. Ακολούθησαν η κοινωνική/πολιτιστική (με έμφαση στην ασφάλεια και την ποιότητα ζωής) και η περιβαλλοντική διάσταση, ενώ η οικονομική κρίθηκε θεμελιώδης μεν, αλλά όχι αυτοσκοπός, λόγω της άνισης κατανομής των οφελών.

Στην οικονομική διάσταση, οι συμμετέχοντες κατέταξαν πρώτη την τοπική προστιθέμενη αξία και απασχόληση («το ζητούμενο είναι τι μένει στον τόπο»), δεύτερες τις επενδύσεις σε βιώσιμες υποδομές και τρίτες τις τουριστικές ροές, αντιστρέφοντας έτσι την προτεραιότητα που είχε δοθεί στην εθνική διαβούλευση. Ως πιο σημαντικοί δείκτες των ροών αναδείχθηκαν ο αριθμός επιβατών που αποβιβάζονται, η μέση διάρκεια παραμονής στην ακτή, και η τουριστική πίεση με χωρική εξειδίκευση στα hotspots (π.χ. Παλαιά Πόλη). Οι συμμετέχοντες ζήτησαν επίμονα την αντικατάσταση του πεδίου «μόνιμου πληθυσμού» με «πραγματικό πληθυσμό αιχμής» που θα περιλαμβάνει μόνιμους κατοίκους, εποχικούς εργαζόμενους και επισκέπτες.

Στην κοινωνική / πολιτιστική διάσταση, η ασφάλεια και δημόσια υγεία τοποθετήθηκε πρώτη, με τους συμμετέχοντες (αστυνομία, λιμενικό, σύλλογοι πολιτών) να προτείνουν δείκτες όπως αριθμός τροχαίων ατυχημάτων, αριθμός αστυνομικού προσωπικού και αριθμός νοσηλευτικού προσωπικού/κλινών ανά 1.000 άτομα πραγματικού πληθυσμού. Η κοινωνική αποδοχή και ποιότητα ζωής ακολούθησαν, με έντονη διαμαρτυρία για την κατάληψη δημόσιου χώρου από τραπεζοκαθίσματα και τον υπερτουρισμό στο ιστορικό κέντρο.

Στην περιβαλλοντική διάσταση, οι συμμετέχοντες ανέδειξαν ως κορυφαίες προτεραιότητες τη διαχείριση αποβλήτων και ρύπανσης (λόγω ενδεχόμενης απόρριψης λυμάτων από πλοία και της απουσίας cold ironing) και τη διαχείριση φυσικών πόρων (νερό, ενέργεια). Η διάβρωση ακτών προτάθηκε ως νέος υποχρεωτικός δείκτης, ενώ για την κατανάλωση νερού/ενέργειας ανά επιβάτη κρουαζιέρας προκρίθηκε η υπερβάλλουσα μέθοδος (σύγκριση μήνα αιχμής με μήνα βάσης).

2. Μεθοδολογικές συστάσεις και προτάσεις δεικτών

Από τη διαβούλευση προέκυψαν συγκεκριμένες αλλαγές στο μεθοδολογικό πρότυπο:

• Τροποποίηση ορισμών: Για τον θαλάσσιο τουρισμό, προτάθηκε σαφής κατηγοριοποίηση σε κρουαζιέρα, yachting, καταδυτικό τουρισμό, αλιευτικό τουρισμό και θαλάσσια αναψυχή, με διάκριση εισιτηριακών ημερόπλοιων (ακτοπλοΐα) από ναυλοσύμφωνα.
• Προσθήκη νέων δεικτών: Πραγματικός πληθυσμός αιχμής, δείκτης ανταποδοτικότητας εσόδων (ποσοστό εσόδων από τέλη κρουαζιέρας που επιστρέφει στην τοπική κοινωνία), μέση ηλικία εργαζομένων, ηχορύπανση, αριθμός τροχαίων ατυχημάτων ανά 10.000 άτομα, χρόνος μετακίνησης από λιμάνι σε hotspot, και ποσότητες υγρών/στερεών αποβλήτων που παραλαμβάνονται.
• Συχνότητα συλλογής: Ως ρεαλιστική προτάθηκε μηνιαία/εβδομαδιαία συλλογή για ροές επισκεπτών και απασχόληση, μηνιαία για έσοδα και διαχείριση αποβλήτων, και ετήσια για επενδύσεις, θεσμικό πλαίσιο και δείκτες οικοσυστημάτων. Η ασφάλεια και η δημόσια υγεία χρήζουν μηνιαίας παρακολούθησης.
• Φορείς που πρέπει να συμμετέχουν: Προτάθηκε η θεσμοθέτηση υποχρεωτικής διάθεσης δεδομένων από ΟΛΚΕ, Fraport, ΑΑΔΕ (myDATA), ΕΡΓΑΝΗ, Λιμεναρχείο, ΔΕΗ, ΔΕΥΑΡ, και η αξιοποίηση δορυφορικών δεδομένων (EMSA, Marine Traffic) για περιβαλλοντική παρακολούθηση.
• Οργανωτικές προτάσεις: Το σημαντικότερο συμπέρασμα όλων των διαβουλεύσεων ήταν η ανάγκη δημιουργίας ενός Οργανισμού Διαχείρισης Προορισμού (DMO) στην Κέρκυρα, ο οποίος θα συντονίζει Δήμο, Περιφέρεια, ΟΛΚΕ, Επιμελητήριο και επαγγελματικούς συλλόγους, και θα διαχειρίζεται ένα Τοπικό Ταμείο Κρουαζιέρας με διαφανή κατανομή εσόδων. Χωρίς αποτελεσματική διακυβέρνηση, η συλλογή δεδομένων κρίθηκε «γυμναστική άνευ αντικρίσματος».

Μέρος Β: Αλυσίδα Αξίας και Αποτύπωμα της Κρουαζιέρας στην Κέρκυρα

1. Οικονομικό αποτύπωμα – Ποσοτικά ευρήματα

Η ανάλυση της αλυσίδας αξίας, βασισμένη σε εκτεταμένη διαβούλευση με τους εμπλεκόμενους, δεδομένα του ΟΛΚΕ (474 προσεγγίσεις πλοίων, 908.800 επιβάτες, 324.507 μέλη πληρώματος το 2025), έρευνες επιβατών (έρευνα ΟΛΚΕ 2025, n=2.840), αντίστοιχες μελέτες άλλων λιμανιών και οικονομικά στοιχεία μελετών του Επιμελητηρίου, κατέληξε ότι η κρουαζιέρα συνεισφέρει άμεσα 92,2 εκατ. ευρώ στην τοπική οικονομία. Η κατανομή είναι:

• Δαπάνες επιβατών στην πόλη: 27,3 εκατ. € (29,6%) – κυρίως σε αναμνηστικά (5,4%), τοπικά προϊόντα (6,5%), φαγητό και ποτό (4,4%) και μεταφορές (5,5%).
• Home porting (επιβάτες που ξεκινούν/τελειώνουν το ταξίδι στην Κέρκυρα, 10,8% του συνόλου): 10,8 εκατ. € (11,7%), εκ των οποίων 8,8 εκατ. € για διαμονή και 2,0 εκατ. € για λοιπές δαπάνες.
• Τοπικές δαπάνες εκδρομών: 20,3 εκατ. € (22,1%) – αντιπροσωπεύει το ποσό που παραμένει στην Κέρκυρα από τις εκδρομές (το υπόλοιπο 63% της τιμής εκδρομής που πωλείται επί του πλοίου διαρρέει στην εταιρεία κρουαζιέρας, δημιουργώντας leakage 6,4 εκατ. €).
• Δευτερεύουσες δαπάνες εντός εκδρομών (αναμνηστικά, φαγητό, μεταφορές): 6,5 εκατ. € (7,1%).
• Δαπάνες πληρώματος: 9,6 εκατ. € (10,4%).
• Έσοδα ΟΛΚΕ (τέλη ελλιμενισμού, επιβατών, ISPS, διαχείριση αποβλήτων): 8,2 εκατ. € (8,9%).
• Ναυτιλιακά έσοδα (ρυμούλκηση, πρακτόρευση, αντιρρύπανση, καβοδέτες): 9,4 εκατ. € (10,2%).
• Τροφοδοσία πλοίων: μόλις 20.000 € (0,0%) – μια εξαιρετικά χαμηλή επίδοση σε σύγκριση με τη δυνητική αγορά.

2. Διάρθρωση αλυσίδας αξίας και διαρροές (leakages)

Η μεγαλύτερη διαρροή (6,4 εκατ. € ετησίως) εντοπίστηκε στις εκδρομές που πωλούνται επί του πλοίου. Η τροφοδοσία πλοίων μπορεί να αυξηθεί ενώ το home porting χάνει περίπου 1 εκατ. € σε προμήθειες Online Travel Agencies. Συνολικά, το 13% της ακαθάριστης αξίας (11,8 εκατ. €) διαρρέει εκτός Κέρκυρας. Οι τοπικοί κλάδοι που ωφελούνται περισσότερο είναι το λιανικό εμπόριο (NACE 47), η εστίαση (56), οι μεταφορές (49), τα καταλύματα (55) και τα ταξιδιωτικά πρακτορεία (79), τα οποία κατέγραψαν αύξηση τζίρου +66,5% την περίοδο 2022-2025.

3. Κοινωνικό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα

Από τα focus groups προέκυψε έντονη ανησυχία για τον υπερτουρισμό. Σε ημέρες αιχμής (Τετάρτη, Παρασκευή) η Παλαιά Πόλη δέχεται έως 200 λεωφορεία και πάνω από 30.000 ενοικιαζόμενα οχήματα, με αποτέλεσμα η κυκλοφορία να «παγώνει» και οι κάτοικοι να χάνουν τον δημόσιο χώρο. Το 60% των συμμετεχόντων στο 2ο focus group (αστυνομία, λιμενικό, σύλλογοι) εκτίμησε ότι το κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος υπερτερεί των εσόδων, σε αντίθεση με τους οικονομικούς φορείς που είχαν αντίθετη άποψη. Το σχέδιο αστικής λειτουργίας της Παλαιάς Πόλης παραμένει ανεφάρμοστο εδώ και 8 χρόνια λόγω έλλειψης πολιτικής βούλησης.

Περιβαλλοντικά, η απουσία cold ironing (ηλεκτροδότησης πλοίων από ξηρά) αναγκάζει τα πλοία να διατηρούν μηχανές σε λειτουργία, αυξάνοντας την ατμοσφαιρική ρύπανση. Η ανεξέλεγκτη αγκυροβόληση σκαφών στον Όρμο Γαρίτσας καταστρέφει λιβάδια ποσειδωνίας. Τα στερεά απόβλητα ανά πλοίο κυμαίνονται από 30 έως 50 κυβικά μέτρα, και η σύμβαση παραλαβής υγρών αποβλήτων υπογράφηκε μόλις πρόσφατα, μετά από 15 χρόνια καθυστέρησης.

4. Στρατηγικές προτάσεις για αύξηση τοπικής προστιθέμενης αξίας

Με βάση τα ευρήματα, η ερευνητική ομάδα διαμόρφωσε πέντε ομάδες παρεμβάσεων:

1. Ανάκτηση διαρροών από εκδρομές: Δημιουργία Συντονιστικού Γραφείου Τοπικών Εκδρομών για μείωση της προμήθειας του πλοίου από 63% σε ≤40%, με εκτιμώμενο όφελος +3,8 εκατ. € ετησίως.
2. Ανάπτυξη τοπικής τροφοδοσίας πλοίων: Ίδρυση Cluster Τροφοδοσίας με πιστοποίηση «Corfu Supply Standard», στόχος αύξησης από 20.000 € σε 2 εκατ. €.
3. Επέκταση home porting: Πακέτα «Corfu Stay & Cruise» για αύξηση home porting από 10,8% σε 15%, με πρόσθετο όφελος 4,2 εκατ. €.
4. Βελτίωση εμπειρίας στην πόλη: Corfu Cruise Pass (κάρτα 15 € για μουσεία + εκπτώσεις), αναβάθμιση shuttles, καθαριότητας, ψηφιακής πληροφόρησης, ώστε η μέση δαπάνη να αυξηθεί από 36,48 σε 50 €/άτομο (+11,2 εκατ. €).
5. Θεσμοθέτηση Παρατηρητηρίου Κρουαζιέρας: Ενσωμάτωση της παρακολούθησης στο Παρατηρητήριο Τοπικής Οικονομίας του Επιμελητηρίου, με ετήσια έκθεση, δείκτες ανταποδοτικότητας και φέρουσας ικανότητας.

5. Συνολικό συμπέρασμα

Η πιλοτική έρευνα στην Κέρκυρα επιβεβαίωσε ότι η κρουαζιέρα αποτελεί έναν δυναμικό οικονομικό μοχλό (92 εκατ. € άμεση επίδραση. Ωστόσο, το υφιστάμενο μοντέλο λειτουργίας μπορεί να βελτιωθεί για καλύτερη κατανομή οφελών, μείωση των διαρροών αξίας και κοινωνικών / περιβαλλοντικών πιέσεων και – το σημαντικότερο – απόκτηση συντονισμένης διακυβέρνησης. Χωρίς τη δημιουργία ενός λειτουργικού DMO και την εφαρμογή συγκεκριμένων πολιτικών ανάκτησης αξίας, η Κέρκυρα κινδυνεύει να χάσει τη βιωσιμότητά της ως προορισμός. Το μεθοδολογικό πρότυπο του Παρατηρητηρίου κρίθηκε κατάλληλο, αλλά η εφαρμογή του προϋποθέτει θεσμική κατοχύρωση, υποχρεωτική διάθεση δεδομένων και συνεχή συνεργασία με τοπικούς φορείς.